تابلوی آسمان چیست؟


این آسمان متعلق به من است

برای هر کدام از ما بارها پیش آمده که یک جایی برای چند لحظه به آسمان شب خیره و مجذوب عظمت و زیبایی شگفت انگیزش شده باشیم. اما آیا تا به حال به این فکر کردید در همان لحظه و مکانی که ایستاده اید، منظره ای که در آسمان نظاره می کنید نه تنها برای شما در طول عمرتان، بلکه برای هیچ یک از اجداد و یا نوادگان شما تکرار نشده و نخواهد شد؟! قطعاً در همان لحظه نمی شود این موضوع را اثبات کرد اما با برسی دقیق آنچه که می بینید و حتی فراتر از آن چیزهایی که قادر به دیدنش نیستید، می شود امضای شما را پای تصویر آن آسمان، مثل یک اثر هنری ثبت کرد. وقتی میخواهید به شکل رسمی نشانه یا علامتی را به اسم خودتان ثبت کنید، بارزترین ویژگی لازم اینست که آن علامت تکراری نباشد و کاملاً خاص و منحصر به خود شما باشد. و یا اگر محصولی را بخواهید به شکل رسمی ثبت کنید، حداقل شرط لازم اینست که با محصولات مشابه خودش در چند ویژگی ظاهری تفاوت داشته باشد. پس اگر بخواهید آسمان لحظه ای مثل تولدتان رو به نام خودتان ثبت کنید، باید دنبال ویژگی هایی باشیم که بتواند آن تصویر را برای شما خاص و تکرار نشدنی کند.

در ابتدا یکی از مهمترین ویژگی ها، مکان ایستادن فرد نظاره گر روی زمین است. تا حالا اتفاق افتاده برای گرفتن یک عکس خوب با دوربین، بارها و بارها جای خودتان رو عوض کرده باشید تا به آن موقعیت دلخواه برسید؟ یا مثلاً برای دیدن یک منظره ی نسبتاً کامل از شهر باید حتماً به یک جای بلند بروید تا محدودیت ها را از دامنه ی دیدتان نسبت به آن تصویری که مورد نظر شماست حذف کنید. برای درک بهتر به چیز هایی که روبریتان قرار دارد نگاه کنید، شما به هیچ وجه اگر از جایتان تکان نخورید نمی توانید چیزهایی که پشت سرتان هستند را ببینید؛ و همینطور وقتی به عقب برمی گردید دیگر قادر به دیدن اشیاء قبلی نیستید. دقیقاً مشابه همین مثال روی هر نقطه از زمین، قسمت های مشخصی از آسمان در دامنه دید شما قرار دارند و در نقاط متفاوت، دامنه دید شما هم تصاویر متفاوتی از آسمان خواهد داشت. این اولین ویژگیست که شما را به امضای آسمانتان یک قدم نزدیکتر میکند؛ یعنی طول Longitude و عرض latitude جغرافیایی مکانتان که به ترتیب زاویه ی شرقی یا غربی شما نسبت به نصف النهار مبدأ؛ و زاویه شمالی یا جنوبی شما را نسبت به خط استوا به شرح درجات و به صورت دقیق مشخص میکند.

قدم دوم بررسی زمان است. زمان به عنوان یک مؤلفه در این موضوع شاید کلیدی ترین نقش را اجرا میکند. تعریف ما از زمان در ابتدایی ترین شکل، برمی گردد به ساعتی که روی دیوار خانه یا مچ دستمان داریم. چیزی که درباره ی آن صحبت میکنیم ساعت هماهنگ جهانی یا همان UTC مخفف Coordinated universal time هست؛ و ساعت در هر منطقه ی زمانی از زمین، با اختلاف مثبت یا منفی‌ با ساعت هماهنگ جهانی، تعیین می‌گردد. نکته اصلی اینجاست که ما به صورت ناخواسته در مسیر نمودار زمان و مکان پیش می رویم. یعنی حتی اگر بدون حرکت ایستاده باشید، باید بدانید که زمین ما همین حالا با سرعت حدود 1675 کیلومتر در ساعت به دور خودش (حرکت وضعی زمین)؛ و با میانگین سرعت حدود 100000 کیلومتر در ساعت به دور خورشید (حرکت انتقالی زمین)، در حال حرکت است. و این تازه همه ی پیمایش ما در کائنات نیست؛ حتی منظومه شمسی ما با سرعت حدود 900000 کیلومتر در ساعت در کهکشان راه شیری، و کهکشان راه شیری نیز با سرعت حدود 360000 کیلومتر در ساعت در حال حرکت هستند... به بیان خیلی ساده حرکت ما در زمان و مکان، همانطور که قبلاً با مثال توضیح داده شد، در دامنه دید ما تصاویر متفاوتی به نمایش می گذارند. اما از آنجا که دسته ی محسوس این حرکت ها، یعنی حرکت وضعی و انتقالی زمین درگیر تکرار هستند، پس گذر زمان به تنهایی قادر به خلق تصاویر منحصر به فرد از آسمان نخواهد بود و به همین دلیل ما در طول یک روز نجومی Sidereal day و سال نجومی Sidereal year شاهد مناطق مشخصی از آسمان به تناوب خواهیم بود. پس تا به اینجا با در نظر گرفتن مکان و زمان ما در زمین، به تنهایی قادر به نتیجه گیری نخواهیم بود؛ اگرچه وجود آن ها مثل نقشه ی گنج، کمک قابل توجهی به ما برای رسیدن به هدف می کنند.

در قدم بعدی باید زمین را ترک کنیم و رفتار اجرامی که در کیهان در فاصله ی دور یا نزدیک از آن قرار گرفتند را بررسی کنیم. یعنی علاوه بر اینکه از چه مکان و در چه زمانی به آسمان نگاه میکنیم، بفهمیم که ویژگی های اجزای تصویری که پیش روی ماست، به چه صورت می توانند یک تابلوی منحصر به فرد بسازند.

آنچه ماورای زمین قرار دارد، دریایی بیکران از اجزای کوچک و بزرگ با مشخصات، ویژگی ها و رفتار متفاوت است. اجرام منظومه شمسی، ستاره ها، سحابی ها و کهکشان ها جزئیات تشکیل دهنده ی تابلوی مورد نظر ما هستند که ویژگی های هر کدام از این دسته ها میتوانند از تصویر آسمان در مکان و زمانی که مورد نظر ماست، ترکیب یا به اصطلاح فرانسوی کمپوزیسیون کاملاً انحصاری بسازند. ما می دانیم که در کیهان همه چیز در حال حرکت است و همین عامل حرکت، تغییر مورد نظر را در جزئیات تصویر آسمان فراهم می کند. اما در مسافت فراتر از تصور ما، آیا هر حرکتی تغییر ایجاد میکند؟ فرض کنید دو نفر با سرعت یکسان از روبروی شما عبور کنند. یکی در فاصله خیلی نزدیک و دیگری در فاصله ی خیلی دور. قطعاً جابجایی شخص نزدیک تر برای شما محسوس تر است و انگار شخص دورتر کندتر حرکت می کند. یا با همین نسبیت است که سرعت بسیار زیاد جت های مافوق صوت را که بیشتر از 1200 کیلومتر در ساعت است، وقتی از روی زمین به آن ها نگاه می کنیم درک نمی کنیم. در فاصله ی ده ها تا هزاران سال نوری از زمین حدود یک میلیارد ستاره در راه شیری وجود دارند که گرچه هر یک با سرعت کم یا زیاد در حال حرکت هستند، ممکن است برای ما هزار یا ده ها هزار سال زمان ببرد که متوجه تغییر اندکی در موقعیت آن ها شویم و به همین دلیل است که ما اجرام و پدیده های فراتر از منظومه خورشیدی، مثل ستار ها و کهکشان ها را ثابت می پنداریم.

حالا با فرض ثابت بودن ستاره ها و کهکشان ها، آن ها فقط اجزایی از تصویر مورد نظر ما هستند که تناوب حرکت زمین به دور خود و به دور خورشید، صفحات آن ها را تنها ورق زده و در پایان دوباره تکرار می شوند. و اکنون می دانیم که برای تمام کردن این تابلوی با شکوه فقط یک قدم دیگر باقی مانده و آن بررسی اجرامی است که در فاصله ی نسبتاً نزدیک از ما قرار گرفته اند و حرکتشان برای ما انسان های کوچک قابل درک است. منظومه ی خورشیدی ما با 8 سیاره، ده ها قمر، هزاران سیارک، سیارهای کوتوله، دنباله دارها، تروجان ها، شهاب واره ها و غیره، مجموعه ای عظیم از چیزهایی است که اگرچه هر یک از آنها با دوره های تناوبی متفاوت در مدارها و مکان های مشخص در حال حرکت هستند، اما توسط قاعده ضرب آنالیز ترکیبی خواهیم فهمید که بی نهایت حالت مختلف برای چگونگی قرار گرفتن آن ها وجود خواهد داشت و این همان مقصد نهاییست که ما به دنبال آن بودیم. یعنی تعداد زیادی از اتفاقاتی که به تنهایی بله، ولی درکنار هم و باهم شاید هرگز تکرار نشوند. برای مثال دو سیاره ی آخر منظومه شمسی، اورانوس و نپتون که دوره ی گردش هر کدام از آن ها به ترتیب 84 سال و حدود 165 سال خورشیدی ماست، بیش از حدود 3700 سال زمان میبرد تا تقریباً و نه دقیقاً به موقعیت مشابه فعلی خود نسبت به هم برسند.

اکنون وقت آن رسیده که این تصویر شگفت انگیز از کیهان را در یک زمان و مکان مشخص، به نام خود امضاء کنیم و با خیال راحت بگوییم که این آسمان متعلق به من است.

مجموعه ی فیتی فریمز با بهره گیری بیش از یکصد کاتالوگ نجومی، حاصل از میلیارد ها رصد متفاوت تا به امروز، تصاویر آسمان را در تاریخ و ساعت ها و مکان های مختلف در نقشه های کاملاً تخصصی، برای اولین بار در ایران به شکل ایده ی یک هدیه ی علمی، اما جذاب برای عموم ارائه می دهد. به عنوان مثال تابلوی آسمان لحظه ی متولد شدن شما یا هر لحظه ی دیگری که به شکلی برای شما قابل یادبود است و در این مقاله توضیح نسبتاً مختصری درباره ماهیت آنچه می تواند به عنوان تابلوی آسمان شما باشد داده شد.

این آسمان متعلق به من است

برای هر کدام از ما بارها پیش آمده که یک جایی برای چند لحظه به آسمان شب خیره و مجذوب عظمت و زیبایی شگفت انگیزش شده باشیم. اما آیا تا به حال به این فکر کردید در همان لحظه و مکانی که ایستاده اید، منظره ای که در آسمان نظاره می کنید نه تنها برای شما در طول عمرتان، بلکه برای هیچ یک از اجداد و یا نوادگان شما تکرار نشده و نخواهد شد؟! قطعاً در همان لحظه نمی شود این موضوع را اثبات کرد اما با برسی دقیق آنچه که می بینید و حتی فراتر از آن چیزهایی که قادر به دیدنش نیستید، می شود امضای شما را پای تصویر آن آسمان، مثل یک اثر هنری ثبت کرد. وقتی میخواهید به شکل رسمی نشانه یا علامتی را به اسم خودتان ثبت کنید، بارزترین ویژگی لازم اینست که آن علامت تکراری نباشد و کاملاً خاص و منحصر به خود شما باشد. و یا اگر محصولی را بخواهید به شکل رسمی ثبت کنید، حداقل شرط لازم اینست که با محصولات مشابه خودش در چند ویژگی ظاهری تفاوت داشته باشد. پس اگر بخواهید آسمان لحظه ای مثل تولدتان رو به نام خودتان ثبت کنید، باید دنبال ویژگی هایی باشیم که بتواند آن تصویر را برای شما خاص و تکرار نشدنی کند.

در ابتدا یکی از مهمترین ویژگی ها، مکان ایستادن فرد نظاره گر روی زمین است. تا حالا اتفاق افتاده برای گرفتن یک عکس خوب با دوربین، بارها و بارها جای خودتان رو عوض کرده باشید تا به آن موقعیت دلخواه برسید؟ یا مثلاً برای دیدن یک منظره ی نسبتاً کامل از شهر باید حتماً به یک جای بلند بروید تا محدودیت ها را از دامنه ی دیدتان نسبت به آن تصویری که مورد نظر شماست حذف کنید. برای درک بهتر به چیز هایی که روبریتان قرار دارد نگاه کنید، شما به هیچ وجه اگر از جایتان تکان نخورید نمی توانید چیزهایی که پشت سرتان هستند را ببینید؛ و همینطور وقتی به عقب برمی گردید دیگر قادر به دیدن اشیاء قبلی نیستید. دقیقاً مشابه همین مثال روی هر نقطه از زمین، قسمت های مشخصی از آسمان در دامنه دید شما قرار دارند و در نقاط متفاوت، دامنه دید شما هم تصاویر متفاوتی از آسمان خواهد داشت. این اولین ویژگیست که شما را به امضای آسمانتان یک قدم نزدیکتر میکند؛ یعنی طول Longitude و عرض latitude جغرافیایی مکانتان که به ترتیب زاویه ی شرقی یا غربی شما نسبت به نصف النهار مبدأ؛ و زاویه شمالی یا جنوبی شما را نسبت به خط استوا به شرح درجات و به صورت دقیق مشخص میکند.

قدم دوم بررسی زمان است. زمان به عنوان یک مؤلفه در این موضوع شاید کلیدی ترین نقش را اجرا میکند. تعریف ما از زمان در ابتدایی ترین شکل، برمی گردد به ساعتی که روی دیوار خانه یا مچ دستمان داریم. چیزی که درباره ی آن صحبت میکنیم ساعت هماهنگ جهانی یا همان UTC مخفف Coordinated universal time هست؛ و ساعت در هر منطقه ی زمانی از زمین، با اختلاف مثبت یا منفی‌ با ساعت هماهنگ جهانی، تعیین می‌گردد. نکته اصلی اینجاست که ما به صورت ناخواسته در مسیر نمودار زمان و مکان پیش می رویم. یعنی حتی اگر بدون حرکت ایستاده باشید، باید بدانید که زمین ما همین حالا با سرعت حدود 1675 کیلومتر در ساعت به دور خودش (حرکت وضعی زمین)؛ و با سرعت حدود 107000 کیلومتر در ساعت به دور خورشید (حرکت انتقالی زمین)، در حال حرکت است. و این تازه همه ی پیمایش ما در کائنات نیست؛ حتی منظومه شمسی ما با سرعت حدود 830000 کیلومتر در ساعت در کهکشان راه شیری، و کهکشان راه شیری نیز با سرعت حدود 2200000 کیلومتر در ساعت در حال حرکت هستند... به بیان خیلی ساده حرکت ما در زمان و مکان، همانطور که قبلاً با مثال توضیح داده شد، در دامنه دید ما تصاویر متفاوتی به نمایش می گذارند. اما از آنجا که دسته ی محسوس این حرکت ها، یعنی حرکت وضعی و انتقالی زمین درگیر تکرار هستند، پس گذر زمان به تنهایی قادر به خلق تصاویر منحصر به فرد از آسمان نخواهد بود و به همین دلیل ما در طول یک روز نجومی Sidereal day و سال نجومی Sidereal year شاهد مناطق مشخصی از آسمان به تناوب خواهیم بود. پس تا به اینجا با در نظر گرفتن مکان و زمان ما در زمین، به تنهایی قادر به نتیجه گیری نخواهیم بود؛ اگرچه وجود آن ها مثل نقشه ی گنج، کمک قابل توجهی به ما برای رسیدن به هدف می کنند.

در قدم بعدی باید زمین را ترک کنیم و رفتار اجرامی که در کیهان در فاصله ی دور یا نزدیک از آن قرار گرفتند را بررسی کنیم. یعنی علاوه بر اینکه از چه مکان و در چه زمانی به آسمان نگاه میکنیم، بفهمیم که ویژگی های اجزای تصویری که پیش روی ماست، به چه صورت می توانند یک تابلوی منحصر به فرد بسازند.

آنچه ماورای زمین قرار دارد، دریایی بیکران از اجزای کوچک و بزرگ با مشخصات، ویژگی ها و رفتار متفاوت است. اجرام منظومه شمسی، ستاره ها، سحابی ها و کهکشان ها جزئیات تشکیل دهنده ی تابلوی مورد نظر ما هستند که ویژگی های هر کدام از این دسته ها میتوانند از تصویر آسمان در مکان و زمانی که مورد نظر ماست، ترکیب یا به اصطلاح فرانسوی کمپوزیسیون کاملاً انحصاری بسازند. ما می دانیم که در کیهان همه چیز در حال حرکت است و همین عامل حرکت، تغییر مورد نظر را در جزئیات تصویر آسمان فراهم می کند. اما در مسافت فراتر از تصور ما، آیا هر حرکتی تغییر ایجاد میکند؟ فرض کنید دو نفر با سرعت یکسان از روبروی شما عبور کنند. یکی در فاصله خیلی نزدیک و دیگری در فاصله ی خیلی دور. قطعاً جابجایی شخص نزدیک تر برای شما محسوس تر است و انگار شخص دورتر کندتر حرکت می کند. یا با همین نسبیت است که سرعت بسیار زیاد جت های مافوق صوت را که بیشتر از 1200 کیلومتر در ساعت است، وقتی از روی زمین به آن ها نگاه می کنیم درک نمی کنیم. در فاصله ی ده ها تا هزاران سال نوری از زمین حدود یک میلیارد ستاره در راه شیری وجود دارند که گرچه هر یک با سرعت کم یا زیاد در حال حرکت هستند، ممکن است برای ما هزار یا ده ها هزار سال زمان ببرد که متوجه تغییر اندکی در موقعیت آن ها شویم و به همین دلیل است که ما اجرام و پدیده های فراتر از منظومه خورشیدی، مثل ستار ها و کهکشان ها را ثابت می پنداریم.

حالا با فرض ثابت بودن ستاره ها و کهکشان ها، آن ها فقط اجزایی از تصویر مورد نظر ما هستند که تناوب حرکت زمین به دور خود و به دور خورشید، صفحات آن ها را تنها ورق زده و در پایان دوباره تکرار می شوند. و اکنون می دانیم که برای تمام کردن این تابلوی با شکوه فقط یک قدم دیگر باقی مانده و آن بررسی اجرامی است که در فاصله ی نسبتاً نزدیک از ما قرار گرفته اند و حرکتشان برای ما انسان های کوچک قابل درک است. منظومه ی خورشیدی ما با 8 سیاره، ده ها قمر، هزاران سیارک، سیارهای کوتوله، دنباله دارها، تروجان ها، شهاب واره ها و غیره، مجموعه ای عظیم از چیزهایی است که اگرچه هر یک از آنها با دوره های تناوبی متفاوت در مدارها و مکان های مشخص در حال حرکت هستند، اما توسط قاعده ضرب آنالیز ترکیبی خواهیم فهمید که بی نهایت حالت مختلف برای چگونگی قرار گرفتن آن ها وجود خواهد داشت و این همان مقصد نهاییست که ما به دنبال آن بودیم. یعنی تعداد زیادی از اتفاقاتی که به تنهایی بله، ولی درکنار هم و باهم شاید هرگز تکرار نشوند. برای مثال دو سیاره ی آخر منظومه شمسی، اورانوس و نپتون که دوره ی گردش هر کدام از آن ها به ترتیب 84 سال و حدود 165 سال خورشیدی ماست، بیش از حدود 3700 سال زمان میبرد تا تقریباً و نه دقیقاً به موقعیت مشابه فعلی خود نسبت به هم برسند.

اکنون وقت آن رسیده که این تصویر شگفت انگیز از کیهان را در یک زمان و مکان مشخص، به نام خود امضاء کنیم و با خیال راحت بگوییم که این آسمان متعلق به من است.

مجموعه ی فیتی فریمز با بهره گیری بیش از یکصد کاتالوگ نجومی، حاصل از میلیارد ها رصد متفاوت تا به امروز، تصاویر آسمان را در تاریخ و ساعت ها و مکان های مختلف در نقشه های کاملاً تخصصی، برای اولین بار در ایران به شکل ایده ی یک هدیه ی علمی، اما جذاب برای عموم ارائه می دهد. به عنوان مثال تابلوی آسمان لحظه ی متولد شدن شما یا هر لحظه ی دیگری که به شکلی برای شما قابل یادبود است و در این مقاله توضیح نسبتاً مختصری درباره ماهیت آنچه می تواند به عنوان تابلوی آسمان شما باشد داده شد.